Η κορυφή «Προφ. Ηλίας» (350 μ.) και ο λόφος, όπου στέκεται επιβλητικά η Μονή Ολυμπιώτισσας (370 μ.), προσφέρουν άπλετη θέα στον επισκέπτη. Η «Λευκή Ολοοσσών» σύμφωνα με τον Όμηρο, αναφέρεται στις πόλεις, που έλαβαν μέρος στην Τρωική εκστρατεία με αρχηγό τον Πολυποίτη (συμμετοχή με 40 καράβια) και συναρχηγό του τον Λεοντέα. Επίσης, ο Όμηρος περιγράφοντας τους αγώνες που διοργάνωσε ο Αχιλλέας προς τιμήν του Πατρόκλου, δηλώνει ότι ο Πολυποίτης έλαβε το 1ο βραβείο στη δισκοβολία με πλούσια δώρα.
Οι Λαπίθες υπήρξαν οι πρώτοι κάτοικοί της, αλλά οι Περραιβοί την ανέδειξαν σε σημαντικότατη πόλη της περιοχής. Ο αρχαίος οικισμός καταλάμβανε πιθανότατα το λόφο της Μονής Ολυμπιώτισσας και βρισκόταν πάνω στους δρόμους, που ένωναν τη Θεσσαλία, με τη Δ. Μακεδονία μέσω των Στενών της Πέτρας και με την ΒΔ Μακεδονία μέσω της διάβασης της Βολουστάνας και του Σαραντάπορου.
Πλήθος ευρημάτων (αναθηματικές στήλες, απελευθερωτικές επιγραφές, τάφοι με κτερίσματα κ.ά.) φανερώνουν ότι υπήρξε μια ακμάζουσα πόλη στην αρχαιότητα σε κοινωνικό, πολιτιστικό και οικονομικό επίπεδο. Ίχνη των αρχαίων ισοδομικών τειχών σώζονται στα Β. του μοναστηριού. Οι Ολοοσσόνιοι λάτρευαν τον Ασκληπιό και πιθανολογείται ότι πάνω στο ναό του χτίστηκε το μοναστήρι της Ολυμπιώτισσας, ενώ η πόλη πρέπει να είχε 4 Ταγούς και πιθανότατα 2 Ταμίες. Από την Ελασσόνα πέρασαν και τα ρωμαϊκά στρατεύματα των Μάρκου Φιλίππου και του Αιμιλίου Παύλου.
Συνέχεια της αρχαίας πόλης αποτελεί η βυζαντινή, που χτίστηκε πάνω στα ερείπια της πρώτης. Στο συνοικισμό Βαρούσι σώζεται μεγάλο αριστοτεχνικό ψηφιδωτό δάπεδο από μεγάλη παλαιοχριστιανική εκκλησία του Αγ. Ανδρέα του 4ου αι. μ.Χ. Η βυζαντινή πόλη οχυρώθηκε με τείχη, σύμφωνα με τον Προκόπιο, που σημαίνει ότι κατά τη βυζαντινή περίοδο δεν έχασε τη σημασία της και μάλιστα ο Ιουστινιανός τη θεωρούσε πόλη «κλειδί». Πρώτη φορά αναφέρεται με το όνομα Ελασσών από τον αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης, Ευστάθιο (1115-95). Το 1230 στην πόλη συγκεντρώθηκε η στρατιά του Φράγκου Βιλλεαρδουίνου, προκειμένου να εξορμήσει για την κατάληψη της Μακεδονίας. |
